Tystiolaeth Ysgrifenedig gan Mentera

ARFOR – Mewnwelediadau ar Gyflawni, Gwersi ac Argymhellion

1. Crynodeb Gweithredol

Ein rôl: Fe wnaethom gyfrannu at ddylunio a chyflawni ymyriadau ARFOR a oedd yn cwmpasu ysbrydoliaeth a gyrfaoedd, datblygu mentrau, buddsoddiad dan arweiniad heriau, ac ysgogi cymunedol ledled y rhanbarth.

Yn benodol, fe wnaethom ddarparu’r Gronfa Her a Llwyddo’n Lleol (mewn partneriaeth â Menter Môn), felly bydd ein sylwadau’n canolbwyntio’n bennaf ar ein profiad yn y ddau faes hyn, yn ogystal â’n profiad o fod yn rhan o’r bartneriaeth gyflawni.

Beth weithiodd?

· Mae’r weledigaeth y tu ôl i ARFOR yn haeddu gwir gydnabyddiaeth. Ers ei sefydlu, gwnaed ymdrech glir i sicrhau bod pob un o’r pedair sir yn derbyn cefnogaeth wedi’i theilwra’n briodol.

· Dull strategol rhanbarthol, yn seiliedig ar le, ac sy’n cydnabod anghenion penodol cymunedau gwledig a threfol – yn enwedig lle mae economi ac iaith yn croesi ei gilydd.

· Aeth Llwyddo’n Lleol (gyrfaoedd/lleoliadau ac ymgyrch) y tu hwnt i’r uchelgeisiau cychwynnol ar gyfer lleoliadau ac fe arddangosodd ARFOR fel lle i fyw a gweithio yn effeithiol iawn.

· Denodd yr elfen Mentro (carfannau menter) fwy o ymgeiswyr nag y gellid eu cefnogi, gan ddangos galw amlwg am gefnogaeth entrepreneuraidd. Gyda chyllid ‘cyffyrddiad ysgafn’ (‘light touch’), crëwyd busnesau Cymraeg newydd neu rhoddwyd yr hyder iddynt dyfu.

· Fe wnaeth Cronfeydd Her ARFOR alluogi atebion arloesol, traws-sector i heriau rhanbarthol, gan gryfhau’r cysylltiad rhwng yr economi a’r iaith, gyda phwyslais ar weithio mewn partneriaeth.

Prif heriau:

· Creodd natur bytiog a thymor byr y rhaglen ansicrwydd diangen i staff, partneriaid cyflawni, a buddiolwyr.

· Oherwydd cymhlethdod y rhaglen, roedd perygl o ledaenu amcanion yn rhy eang ac fe wnaeth gynyddu’r risg o ddyblygu wrth eu cyflawni.

Prif argymhellion

· Mae ymyriadau economaidd-gymdeithasol yn gofyn am sefydlogrwydd hirdymor a fframwaith polisi cyson. Rhaid i hyn fod yn ganolog i ddyluniad unrhyw gefnogaeth yn y dyfodol. Mae hefyd yn bwysig cydnabod faint a gyflawnwyd gyda chyllideb gymharol fach.

· Rhaid rhoi mwy o sicrwydd hirdymor i’r rhaglen drwy ymrwymiadau ariannu hirach, gan ganiatáu ar gyfer mwy o gynllunio strategol, er mwyn diogelu capasiti a helpu i adeiladu momentwm.

· Rhaid symleiddio’r cynnig (e.e., un Gronfa Her; cyfeiriad brand cliriach), gydag amcanion penodol ar gyfer gweithgarwch masnachol yn erbyn gweithgarwch cymunedol.

· Rhaid cadw a mireinio Llwyddo’n Lleol (gan adeiladu ar lwyddiant yr elfen Mentro), ac ysgogi cymunedol (Bwrlwm ARFOR / Cymunedau Mentrus) gyda gwell dilyniant a mesur.

· Rhaid ystyried ymestyn y rhaglen i gynnwys bröydd Cymraeg eraill – er enghraifft, gogledd Sir Benfro, Bro Ddyfi, Pontsenni.

2. Cyflwyniad

Ynglŷn â’r Cwmni: Cwmni annibynnol, nid-er-elw blaenllaw sy’n darparu gwasanaethau datblygu busnes yng Nghymru yw Mentera. Mae ganddo werth dros 36 mlynedd o brofiad yn y maes, a throsiant o £20 miliwn.

Rydym yn helpu busnesau bach a mawr i dyfu a ffynnu wrth annog a chefnogi pobl i sefydlu busnesau newydd, arloesol. Rydym yn cyflawni hyn ledled Cymru wrth deilwra gwasanaethau o safon uchel, a chan fanteisio ar arbenigedd ein pobl, ein presenoldeb daearyddol a’n cysylltiadau cryf ag arweinwyr diwydiant, y Llywodraeth a phartneriaid eraill.

Mae pedair o’n pum swyddfa yn rhanbarth ARFOR ac mae llawer o’n 160 o staff yn byw ac yn gweithio yn y cymunedau hyn.

Cwmpas y Cyflwyniad Hwn: Mae’r dystiolaeth hon yn crynhoi mewnwelediadau, canlyniadau, heriau, gwersi ac argymhellion o’n profiad o gyflawni ARFOR, gan gynnwys cynigion ar gyfer ei lwyddiant hirdymor.

3. Trosolwg o Gyflawni ARFOR

Amcanion (fel y’u gweithredwyd):

• Cryfhau’r berthynas rhwng yr economi a’r Gymraeg, gan gefnogi cymunedau bywiog lle gall pobl fyw a gweithio mewn ardaloedd Cymraeg eu hiaith.

Gweithgareddau a Gyflwynwyd:

· Llwyddo’n Lleol (Marchnata, Ysbrydoliaeth a Gyrfaoedd): Ymgyrch farchnata yn annog pobl i ymsefydlu neu ddychwelyd adref i ranbarth ARFOR drwy hyrwyddo cyflogaeth leol, cefnogaeth i fentrau a theuluoedd, a herio’r stereoteip bod rhaid gadael y rhanbarth i lwyddo. Roedd yr unigolion a gefnogwyd yn gweithredu fel llysgenhadon, gan rannu enghreifftiau da o fywyd go iawn. Roedd pedair elfen yn sail i’r ymgyrch:

1. Mentro (Carfannau Menter): Hyfforddiant grŵp, cefnogaeth arbenigol a chyllid sbarduno ar gyfer mentrau newydd; roedd y galw yn fwy na’r capasiti.            

2. Gyrfaol (Cyfleoedd Gwaith/Lleoliadau):Cyllid ar gyfer lleoliadau gwaith gyda chyflogwyr lleol. Yn erbyn targed o 40, lleolodd y fenter 56 o unigolion mewn 49 o fusnesau. Hefyd, hwylusodd swyddogion sirol weithgareddau cymdeithasol i arddangos ARFOR fel lle deniadol i fyw a gweithio ynddo.

3. Profi: Adnoddau a sesiynau cyflogadwyedd ar gyfer ysgolion a cholegau, yn tynnu sylw at gyfleoedd am swyddi cyfrwng Cymraeg lleol a meithrin sgiliau cyflogadwyedd. Roedd potensial i’w phrif ffrydio.

4. Ymgartrefu: Cymorth ariannol a chyngor i annog teuluoedd a phobl ifanc i ddychwelyd i’r rhanbarth.

· Cronfa Her:

Mecanwaith ar gyfer peilota ymatebion arloesol i heriau rhanbarthol drwy bartneriaethau trawsffiniol, traws-sector, gyda’r nod o gryfhau’r cysylltiad rhwng yr economi a’r Gymraeg. Anogwyd ymgeiswyr i gyflwyno cynigion ar y cyd, gan fod cydweithio a gweithio mewn partneriaeth yn hanfodol i ddyluniad y prosiect.                        

· Cymunedau Mentrus:

Grantiau busnes wedi’u hanelu at greu swyddi o ansawdd uchel a chynyddu’r defnydd beunyddiol o’r Gymraeg yn y cymunedau.   

· Bwrlwm ARFOR: Rhaglen gyfathrebu a chanddi’r nod o godi ymwybyddiaeth o raglen ARFOR, hyrwyddo busnesau lleol, a chreu ymdeimlad o egni a brwdfrydedd (“buzz”) ledled rhanbarth ARFOR.

4. Tystiolaeth o Effaith

Nododd yr asesiad annibynnol diweddar o ARFOR 2 gan Wavehill y canlynol:

· Lefelau uchel o foddhad gan gyfranogwyr (69% yn fodlon iawn â’r gefnogaeth a dderbyniwyd o dan raglen Llwyddo’n Lleol, a 71% ar gyfer Cymunedau Mentrus).

· Dywedodd 68% o’r cyfranogwyr fod y gefnogaeth wedi codi eu dyheadau busnes.

· Crëwyd 250–330 o swyddi (er bod hyn hefyd â chafeat oherwydd y risg o ddadleoli mewn mannau eraill yn y rhanbarth).

· Crëwyd 78 o fusnesau newydd (60 o raglen Llwyddo’n Lleol a 18 o Gymunedau Mentrus).

· Cynnydd o 48% yn nifer y busnesau sy’n asesu medr unigolion gyda’r Gymraeg fel rhan o’r broses recriwtio.

· Dywedodd 59% o gyfranogwyr y rhaglen ei bod wedi rhoi hyder iddynt y gallent gyflawni eu dyheadau heb orfod symud i ffwrdd.

Canlyniadau meintiol eraill:

• Cafodd 56 o bobl ifanc leoliad; ymgysylltodd 49 o fusnesau o dan yr elfen gyrfaoedd – gan ragori ar y targed gwreiddiol o 40 o leoliadau.

Canlyniadau ansoddol eraill:

• Fe wnaeth ymgyrchu a phresenoldeb mewn digwyddiadau herio stereoteipiau a chodi ymwybyddiaeth o ddyfodol lleol hyfyw, gan helpu i hyrwyddo ARFOR fel “lle da i fyw a gweithio”.
• Carfannau menter: cafwyd cryn alw gan gyfranogwyr, gyda llawer yn gofyn am ddilyniant manylach – tystiolaeth o barodrwydd i gychwyn/tyfu busnesau gyda chyllid ‘cyffyrddiad ysgafn’ a hyfforddiant.
• Fe wnaeth y Cronfeydd Her arwain at ddatrys problemau ar y cyd ar draws sawl sector a ffin, gan alinio bywiogrwydd economaidd â chanlyniadau iaith.

Ffactorau Llwyddiant:

• Fe wnaeth dyluniad oedd yn seiliedig ar le weithio’n gyda chydlynu rhanbarthol.
• Dylid annog ethos ‘peilot’ hyblyg (profi, dysgu, ailadrodd) ymhellach.
• Cydweithio traws-sector (Cronfeydd Her) yn creu atebion ymarferol mewn sectorau, gan gynnwys bwyd, amaethyddiaeth, diwydiannau creadigol, lletygarwch, chwaraeon, addysg, technoleg ddigidol, a chymunedau.

5. Heriau a Rhwystrau

Dyluniad y Rhaglen:

• Fe wnaeth cymhlethdod ar draws elfennau/cronfeydd lluosog (e.e., rhaglenni ariannu ar wahân, ymgyrchoedd marchnata gwahanol) achosi dryswch; argymhellir symleiddio.
• Roedd ffenestri cyflawni byr yn cyfyngu ar ddilyniant hydredol a’r broses o fesur canlyniadau.
• Roedd dyheadau eang ar gyfer y rhaglen yn golygu bod cyllid cyfyngedig wedi’i wasgaru’n rhy denau, gan beryglu effaith yr ymyriadau.

Cyflawni/Trawsdorri:

• Roedd diffyg parhad ariannol yn lleihau’r gallu i weithredu’n hirdymor ac yn gyfyngedig o ran effaith.
• Roedd y dull pytiog (‘stop-start’) yn amharu ar y ddarpariaeth ac yn ei gwneud hi’n anoddach cadw staff.
• Cyfathrebu: Mae diffyg ymwybyddiaeth o frand ARFOR ac mae’n cael ei wanhau ymhellach gan lawer o isfrandiau/meysydd gwaith. Mae angen egluro cyfeiriad brand ARFOR ac ailbecynnu elfennau o raglen Llwyddo’n Lleol yn gliriach i gynulleidfaoedd.

Cyd-destun Allanol:

• Mae ansicrwydd ynghylch dyfodol y Gronfa Ffyniant Gyffredin, y mae awdurdodau lleol wedi dibynnu arni ar gyfer y cyfnod pontio i ARFOR, yn cynyddu’r angen am ddull mwy rhagweithiol a hirdymor o gefnogi’r cymunedau mwyaf gwledig a difreintiedig.

6. Gwersi a Ddysgwyd

Beth weithiodd yn dda?

• Roedd y weledigaeth y tu ôl i ARFOR yn arloesol ac yn haeddu cydnabyddiaeth. Gwnaed ymdrech glir i sicrhau bod pob ardal awdurdod lleol yn derbyn cefnogaeth wedi’i theilwra’n briodol. Cyflawnwyd llawer mewn cyfnod byr a chyda symiau cymharol fach o arian, trwy arloesi a chydweithio.
• Mae’r dull o ymgyrch ynghyd â lleoliadau (Llwyddo’n Lleol) yn berswadiol ac yn rhywbeth y gellir ei ehangu ac roedd yn darparu galwad glir i weithredu a chymhelliant; mae presenoldeb mewn digwyddiadau yn sbarduno gwelededd a dyhead.
• Mae menter sy’n seiliedig ar garfannau gyda microgyllid yn datgloi cyfranogiad; mae yna awydd amlwg am gefnogaeth ‘un i un’ ar ôl y rhaglen. 
• Mae buddsoddi dan arweiniad her yn un o nodweddion mwyaf arloesol ARFOR ac eto mae wedi bod yn anodd mesur yr effaith yn yr amserlen. Dylai rhaglenni yn y dyfodol geisio cadw’r ethos ‘peilot’/’arloesi’ er mwyn mynd i’r afael â heriau strwythurol, ond cynnwys dulliau gwerthuso hirdymor ac effeithiol o’r dechrau’n deg.

Beth ddylai newid y tro nesaf?

• Cyllid ar gyfer cyfnod hwy a chynllunio strategol sy’n caniatáu mwy o effaith, sicrwydd a chanlyniadau gwell.
• Cydgrynhoi cronfeydd a gwahaniaethu amcanion ar gyfer gweithgarwch masnachol yn erbyn gweithgaredd cymunedol.
• Adeiladu dilyniant systematig (lleoliadau, carfannau menter, ailsefydlu) i olrhain canlyniadau hirdymor a chosteffeithiolrwydd.
• Prif ffrydio cynnwys cyflogadwyedd “Profi” i lwybrau addysg; ymgorffori amlygiad cynnar i entrepreneuriaeth (“dechrau eich busnes eich hun”) ar draws ysgolion/AB/AU ac i lwybrau proffesiynol sy’n debygol o ddod yn hunangyflogedig.

Goblygiadau Polisi:

• Mae ymyriadau economaidd-gymdeithasol yn gofyn am sefydlogrwydd hirdymor a fframwaith polisi cyson. Rhaid i hyn fod yn ganolog i ddyluniad unrhyw gefnogaeth yn y dyfodol. Mae hefyd yn bwysig cydnabod faint a gyflawnwyd gyda chyllideb gymharol fach.
• Mae angen cynllun strategol rhanbarthol (chwe blynedd) i alinio cynllunio iaith, datblygu gwledig, a’r economi sylfaenol, gyda symudiad cynnar i gyflawni effaith hirdymor, ar draws y rhaglen.

7. Argymhellion ar gyfer Cyllido a Dylunio Rhaglen yn y Dyfodol

Argymhelliad 1: Dylid ystyried cynllun strategol ar gyfer cyfnod hwy i fynd i’r afael â’r heriau economaidd-gymdeithasol sy’n wynebu’r bröydd Cymraeg.

Rhesymeg: Mae’r rhain yn heriau hirdymor a dwfn sy’n gofyn am bwyslais tymor hwy a newid ymddygiad yn seiliedig ar ymchwil a thystiolaeth.

Argymhelliad 2: Dylid cadw a mireinio Llwyddo’n Lleol (ymgyrch a lleoliadau).

Rhesymeg: Galw amlwg a chanlyniadau (56 lleoliad; 49 busnes). Ehangu targedu y tu allan i Gymru wrth gynnal ymwybyddiaeth eang o ARFOR; ymgorffori olrhain hydredol strwythuredig.

Argymhelliad 3: Dylid ehangu’r elfen Mentro gyda chefnogaeth ‘un i un’ a microgyllid dilynol.

Rhesymeg: Mae carfannau gordanysgrifiedig yn dynodi entrepreneuriaeth sydd ynghudd; ychwanegwch gefnogaeth ôl-raglen fodiwlaidd (cynllunio busnes/marchnata) a ffenestri ymgeisio rheolaidd.

Argymhelliad 4: Dylid cydgrynhoi’r Cronfeydd Her yn un gronfa.

Rhesymeg: Bydd yn lleihau dryswch, yn gwella cyfathrebu, ac yn galluogi portffolio o gynlluniau peilot arloesol, traws-sector sy’n targedu heriau â blaenoriaeth ranbarthol.

Argymhelliad 5: Dylid gwahaniaethu rhwng amcanion masnachol ac amcanion cymunedol ar draws cronfeydd.

Rhesymeg: Lleoli’r Gronfa Her ar gyfer arloesedd masnachol/marchnad; defnyddio Cymunedau Mentrus/Bwrlwm ARFOR i ddarparu adnoddau ar gyfer ysgogi cymunedol a diwylliannol sy’n meithrin ymdeimlad o berthyn a defnydd o’r Gymraeg.

Argymhelliad 6: Dylid cynnal meddylfryd arloesol.

Rhesymeg: Byddai dull ceidwadol yn groes i egwyddorion sylfaenol ARFOR; dylid parhau i beilota, treialu a buddsoddi yn ystod y cyfnod pontio i baratoi ar gyfer ymyriadau strategol, y gellir eu hehangu o 2027 ymlaen.

Argymhelliad 7: Dylid symleiddio’r rhaglen, y brandio a’r elfennau.

Rhesymeg: Bydd negeseuon a phecynnu cliriach yn gwella’r broses o lywio rhanddeiliaid a denu cyfranogwyr. Mae angen lliniaru’r risg o ddyblygu rhwng swyddogaethau marchnata Llwyddo’n Lleol a Bwrlwm. Prif bwrpas Llwyddo’n Lleol oedd cyflwyno ymgyrch farchnata, ac roedd ei hamcanion yn gorgyffwrdd ag amcanion Bwrlwm wrth hyrwyddo cyfleoedd lleol a straeon llwyddiant. Sylwch fod yr adolygiad annibynnol diweddar a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru, ac a gynhaliwyd gan Wavehill, yn nodi mai ‘Llwyddo’n Lleol, o bosibl, yw’r elfen gryfaf o raglen ARFOR’.

Argymhelliad 8: Dylid adeiladu entrepreneuriaeth a chyflogadwyedd cyfnod cynnar mewn addysg.

Rhesymeg: Mae patrymau gyrfa yn gynyddol seiliedig ar bortffolios; cyflwynwch gynnwys “dechreuwch eich busnes eich hun” a phrif ffrydiwch yr elfen Profi o fewn llwybrau uwchradd ac ôl-16.

Argymhelliad 9: Dylid cadarnhau ac ymestyn y cyfnod pontio (≥12 mis, yn ddelfrydol yn hirach).

Rhesymeg: Bydd hyn yn amddiffyn capasiti staff, yn osgoi bylchau yn y ddarpariaeth, ac yn cynnal momentwm wrth ddylunio strategaeth chwe blynedd; bydd yn cyd-fynd ag amseriad etholiadol a realiti cyflawni.

8. Casgliad

Mae ARFOR wedi darparu momentwm ac arloesedd ar draws meysydd fel llwybrau gyrfa, menter, ac ysgogi cymunedol, gan gysylltu bywiogrwydd economaidd â’r Gymraeg. Rydym yn barod i ddarparu data pellach a thystiolaeth lafar os yw’n ddefnyddiol.

Gyda strwythurau symlach, a chynllun strategol chwe blynedd wedi’i lunio’n gynnar, gall y cam nesaf atgyfnerthu enillion, dyfnhau effaith, a chynnig gwerth da am arian i gymunedau gwledig a Chymraeg eu hiaith.

Mae angen symleiddio a chanolbwyntio uchelgeisiau ac amcanion, symleiddio’r rhaglen, ac ymgorffori gwerthuso a dilyniant er mwyn deall yr effaith hirdymor yn llawn.